දරුවා සනසන්නත්, නිවැරදිව ප්‍රතිචාර දක්වන්නත් කියා දෙන්නේ මෙහෙමයි!
“ඔයා මගේ යාළුවෙක් නෙවෙයි!”
“ඔයාට මගේ සෙල්ලම් බඩු දෙන්නේ නැහැ!”
“ඔයා අපේ ගෘප් එකට ගන්නෙ නැහැ!”
“ඔයාට මේක කරන්න බැහැ. ඔයා බබෙක්නේ!”
වැඩිහිටියන්ට මේ වචන පුංචි දරුවන් අතර සිදුවන සාමාන්‍ය කතාබහක් ලෙස පෙනෙන්නට පුළුවන්. නමුත් පෙර පාසල් වියේ සිටින දරුවෙකුට මෙවැනි වචනයක් වුණත් විශාල දුකක්, ලැජ්ජාවක් හෝ තනිකමක් ඇති කරන්න පුළුවන්.
විශේෂයෙන්ම වයස අවුරුදු 3 – 5 අතර දරුවන් තවමත් තම හැඟීම් හඳුනාගන්නා, අන් අය සමඟ සම්බන්ධතා ගොඩනඟා ගන්නා සහ තමන්ගේ අදහස් වචනවලින් ප්‍රකාශ කරන්නට ඉගෙන ගන්නා අවධියකයි සිටින්නේ. ඒ නිසා යාළුවෙකුගේ වචනයක් නිසා හිත රිදුණු විට කුමක් කියන්නද, කුමක් කරන්නද කියා ඔවුන්ට නොතේරෙන්න පුළුවන්.
එවැනි අවස්ථාවක දෙමාපියන් ලෙස අප කළ යුත්තේ දරුවාට වහාම ශක්තිමත් වෙන්නැයි කීම හෝ අනෙක් දරුවාට දොස් පැවරීම පමණක් නොවෙයි. දරුවාගේ හැඟීම් තේරුම් ගෙන, ඒවාට මුහුණ දෙන ආකාරය ආදරයෙන් කියා දීමයි.
1. මුලින්ම දරුවාගේ හැඟීම් පිළිගන්න
ඔබේ දරුවා පෙර පාසලේදී යාළුවෙක් තමන්ට නරක දෙයක් කී බව පවසමින් හඬනවා නම්, “ඕවා පොඩි දේවල්නේ. ඒකට අඬන්නේ ඇයි?” කියා අසන්න එපා. වැඩිහිටියන්ට එය සුළු සිදුවීමක් වුණත් දරුවාට එය සැබෑවටම දුකක් විය හැකියි. ඒ වෙනුවට මෙවැනි වචන භාවිත කරන්න.
“අනේ පුතේ, ඒ වචන ඇහුණාම ඔයාට දුක හිතෙන්න ඇති නේද?”
“ඔයාගේ හිත රිදිලා කියලා මට තේරෙනවා.”
“ඔයාට දුක හිතුණාම ඒ ගැන මට කියන්න පුළුවන්.”
දරුවාගේ හැඟීම් පිළිගැනීමෙන් ඔහුට හෝ ඇයට තමන්ගේ දුක සඟවාගෙන සිටීමට අවශ්‍ය නොවන බව දැනෙනවා.
කෙසේ වුවද තම දරුවාගේ හැඟීම පිළිගැනීම යනු අනෙක් දරුවා කළ දෙය නිවැරදි බව පිළිගැනීමක් නොවෙයි.
2. දරුවා කියන දේට ඉවසීමෙන් සවන් දෙන්න
දරුවා සිදුවීමක් විස්තර කරන විට වහාම උපදෙස් දෙන්න හෝ ප්‍රශ්න වැලක් අසන්න ඉක්මන් වෙන්න එපා. පළමුව දරුවාට තමන්ගේ කතාව කියන්න ඉඩ දෙන්න.
“ඊට පස්සේ මොකද වුණේ?”
“ඒ වෙලාවේ ඔයාට මොනවාද හිතුණේ?”
“ඔයා ඒ වෙලාවේ මොකද කළේ?” වැනි සරල ප්‍රශ්න අසන්න පුළුවන්.
දරුවාට සිදුවීම සම්පූර්ණයෙන් විස්තර කරන්න බැරි වුණත් කලබල වෙන්න එපා. කුඩා දරුවන්ට සිදුවීම් අනුපිළිවෙළින් විස්තර කිරීම අපහසු විය හැකියි.
ඔබේ කාර්යය වන්නේ කතාවේ සෑම විස්තරයක්ම සොයා ගැනීම නොව, දරුවාට තමන්ව ආරක්ෂිතව ප්‍රකාශ කිරීමට ඉඩ සැලසීමයි.
3. තමන්ගේ වටිනාකම ගැන දරුවාට කියා දෙන්න
යාළුවෙක් “ඔයා මගේ යාළුවෙක් නෙවෙයි” කියූ විට දරුවාට තමන්ව කිසිවෙකුට අවශ්‍ය නැතැයි සිතෙන්න පුළුවන්. එවැනි අවස්ථාවක දරුවාට ආදරයෙන් මෙය පැහැදිලි කරන්න.
“කෙනෙක් ඔයාට යාළුවෙක් වෙන්න කැමති නැහැ කියලා කිව්වට ඔයා නරක දරුවෙක් වෙන්නේ නැහැ.”
“ඔයාටත් ගෞරවයෙන් සලකන යාළුවන් සමඟ සෙල්ලම් කරන්න පුළුවන්.”
“කෙනෙක් කියන හැම දෙයක්ම ඇත්ත නෙවෙයි. ඔයාගේ වටිනාකම තීරණය වෙන්නේ කෙනෙක් කියන වචනයකින් නෙවෙයි.”
දරුවාට තමන්ගේ වටිනාකම අන් අයගේ පිළිගැනීම මත පමණක් රඳා නොපවතින බව තේරුම් ගැනීමට මෙය උපකාරී වෙනවා.
එහෙත් දරුවාට බලෙන් “මට කිසිම දුකක් නැහැ” කියන්නට උගන්වන්න එපා. තමන්ගේ වටිනාකම දැන සිටීම සහ දුකක් දැනීම එකිනෙකට විරුද්ධ දේවල් නොවෙයි.
4. හිත රිදෙන විට කියන්න පුළුවන් වචන පුහුණු කරන්න
පෙර පාසල් වියේ දරුවන්ට තමන්ගේ සීමාවන් ආරක්ෂා කරගන්නා ආකාරය ඉගැන්වීම ඉතා වැදගත්. නමුත් “ඔයාත් එයාට නරක දෙයක් කියන්න” හෝ “එයාටත් රිදෙන්න දෙයක් කරන්න” කියා උපදෙස් දෙන්න එපා. ඒ වෙනුවට, සන්සුන්ව සහ පැහැදිලිව තමන්ගේ අදහස කියන්න පුහුණු කරන්න. දරුවාට මෙවැනි වාක්‍ය හුරු කළ හැකියි.
“ඔයා එහෙම කියනකොට මට දුක හිතෙනවා.”
“මට එහෙම කතා කරනවට කැමති නැහැ.”
“කරුණාකරලා එහෙම කියන්න එපා.”
“අපි හොඳින් කතා කරමුද?”
“මට මේක තනියම විසඳගන්න බැහැ. මම ටීචර්ට කියනවා.”
මේ වචන නිවසේදී රඟපෑම් ක්‍රියාකාරකමක් ලෙස පුහුණු කරන්න. ඔබ දරුවාගේ යාළුවා ලෙස රඟපාන්න. දරුවාට පිළිතුරු දීමට අවස්ථාව දෙන්න. දරුවාට ඒ මොහොතේ කතා කිරීමට නොහැකි වුණත් එය අසාර්ථක වීමක් නොවෙයි.
5. සෑම විටම යාළුවා සමඟම සිටිය යුතු නැති බව කියා දෙන්න
කුඩා දරුවන් සමහරවිට එක් යාළුවෙකුගේ පිළිගැනීම ඉතා වැදගත් ලෙස සලකනවා. එම යාළුවා වෙනත් දරුවෙකු සමඟ සෙල්ලම් කළ විට හෝ තමන්ට සෙල්ලමට එක් වීමට ඉඩ නොදුන් විට ඔවුන්ට ප්‍රතික්ෂේප වූ බවක් දැනෙන්න පුළුවන්.
“හැම වෙලාවෙම හැම යාළුවෙක්ම එකම සෙල්ලම කරන්න කැමති වෙන්නේ නැහැ. ඒක සාමාන්‍ය දෙයක්.”
“ඔයාටත් වෙනත් යාළුවන් හඳුනාගන්න පුළුවන්.”
“කෙනෙක් දැන් සෙල්ලම් කරන්න කැමති නැත්නම්, අපි වෙනත් සෙල්ලමක් තෝරාගමු.”
මෙයින් දරුවාට සමාජ සම්බන්ධතා නම්‍යශීලීව පවත්වා ගැනීමට සහ එක් පුද්ගලයෙකුගේ පිළිගැනීම මත පමණක් තම සතුට රඳවා නොගැනීමට ඉගෙන ගත හැකියි.
කෙසේ වෙතත්, සෑම අවස්ථාවකදීම දරුවාට “වෙනත් යාළුවෙක් හොයාගන්න” කියා පැවසීම ප්‍රමාණවත් නැහැ. දරුවා නිතරම කණ්ඩායමෙන් ඉවත් කරනු ලබනවා නම් හෝ හිතාමතාම රිදවන හැසිරීම් නැවත නැවත සිදුවෙනවා නම් ඒ ගැන අවධානය යොමු කළ යුතුයි.
6. දරුවාට කෝපය සහ දුක පාලනය කරගන්න උදව් කරන්න
හිත රිදුණු දරුවෙක් සමහරවිට කෑගසන්න, සෙල්ලම් බඩු විසි කරන්න හෝ අනෙක් දරුවාට පහර දෙන්න උත්සාහ කළ හැකියි. මෙවැනි හැසිරීම් පිටුපස ඇති හැඟීම් තේරුම් ගැනීම වැදගත් වුවත්, අන් අයට හානි කිරීම පිළිගත නොහැකි බවත් කියා දිය යුතුයි. දරුවා සමඟ මේ ක්‍රම පුහුණු කරන්න.
ගැඹුරින් හුස්ම ගන්න – සෙමින් හුස්ම ඇතුළට ගෙන පිට කරන්න.
ටිකක් ඉවත් වෙන්න – කලබලය වැඩි නම් ආරක්ෂිත ස්ථානයකට ගොස් සන්සුන් වීමට කාලය ගන්න.
හැඟීම නම් කරන්න – “මට තරහයි”, “මට දුකයි”, “මට තනිකමක් දැනෙනවා” වැනි වචන භාවිත කරන්න.
වැඩිහිටියෙකුගේ සහාය ගන්න – තමන්ට දරාගත නොහැකි අවස්ථාවක ගුරුවරයාට හෝ දෙමාපියෙකුට කියන්න.
දරුවා සන්සුන් වූ පසු සිදුවීම ගැන කතා කරන්න. දැඩි ලෙස හඬන මොහොතේම දිගු උපදෙස් දීමෙන් වැළකී සිටීම වඩාත් සුදුසුයි.
7. දරුවා වෙනුවෙන් වහාම සටනට යාමට පෙර තත්ත්වය තේරුම් ගන්න
තමන්ගේ දරුවාගේ හිත රිදී ඇති බව දැනගත් විට දෙමාපියන්ට කෝපයක් ඇති වීම ස්වාභාවිකයි. නමුත් අනෙක් දරුවාට දොස් පැවරීම, ඔහුගේ හෝ ඇයගේ දෙමාපියන් සමඟ දරුවන් ඉදිරියේ වාද කිරීම හෝ සිදුවීම ඉතා විශාල ගැටලුවක් බවට පත් කිරීමෙන් වැළකීම වැදගත්.
පළමුව සිදුවූ දේ තේරුම් ගන්න. සමහර අවස්ථාවල එය දරුවන් අතර ඇති වූ තාවකාලික මතභේදයක් විය හැකියි. තවත් අවස්ථාවල නැවත නැවත සිදුවන හිරිහැර කිරීමක් විය හැකියි.
දරුවාට සහාය දෙන අතරතුර අනෙක් දරුවාටත් සමාජ හැසිරීම් ඉගෙන ගනිමින් සිටින කුඩා දරුවෙකු බව මතක තබාගන්න. ඒ නිසා දරුවාට ලේබල් ඇලවීම වෙනුවට හැසිරීම පිළිබඳව අවධානය යොමු කරන්න.
සිදුවීම නැවත නැවත සිදුවෙනවා නම්, පෙර පාසල් ගුරුවරයා සමඟ පෞද්ගලිකව කතා කර දරුවන්ට ආරක්ෂිත පරිසරයක් සකස් කිරීමට සහාය ලබාගන්න.
8. හිත රිදවීම සහ සාමාන්‍ය මතභේදය අතර වෙනස හඳුනාගන්න
කුඩා දරුවන් තවමත් තම හැඟීම් ප්‍රකාශ කිරීම, බෙදාහදා ගැනීම සහ අන් අයගේ හැඟීම් තේරුම් ගැනීම ඉගෙන ගනිමින් සිටිනවා. ඒ නිසා සෙල්ලම් බඩුවක් බෙදාගැනීමට අකමැති වීම, සෙල්ලමකට එක් අයෙකු තෝරාගැනීම හෝ කෝපයෙන් යමක් පැවසීම වැනි සිදුවීම් ඇතිවිය හැකියි. එහෙත් පහත ලක්ෂණ නිතර දක්නට ලැබෙනවා නම් වැඩි අවධානයක් අවශ්‍යයි.
* එකම දරුවා නිතරම කණ්ඩායමෙන් ඉවත් කිරීම.
* හිතාමතාම බිය ගැන්වීම හෝ නින්දා කිරීම.
* නැවත නැවත තර්ජනය කිරීම හෝ පහර දීම.
* පෙර පාසල් යාමට දැඩි බියක් හෝ අකමැත්තක් ඇති වීම.
* නින්ද, ආහාර ගැනීම හෝ හැසිරීමේ සැලකිය යුතු වෙනස්කම් ඇති වීම.
මෙවැනි ලක්ෂණ ඇති වීමෙන් පමණක් හිරිහැර කිරීමක් සිදුවන බව නිශ්චිතව කිව නොහැකි වුවත්, ඒවා නොසලකා හැරිය යුතු නැහැ. ගුරුවරයා සමඟ කතා කර සිදුවීම් නිරීක්ෂණය කිරීම සහ අවශ්‍ය සහාය ලබාගැනීම වැදගත්. දරුවාගේ ආරක්ෂාවට තර්ජනයක් තිබේ නම් හෝ ශාරීරික හානි සිදුවී ඇත්නම් වහාම වගකිවයුතු වැඩිහිටියන්ගේ මැදිහත්වීම ලබාගන්න.
9. ඔබේ දරුවාටත් අන් අයගේ සිත් නොරිදවන්න උගන්වන්න
දරුවාට තමන්ගේ හැඟීම් ආරක්ෂා කරගැනීමට කියා දීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නැහැ. අන් අයගේ හැඟීම්වලට ගරු කිරීමටත් කියා දිය යුතුයි.
“ඔයාට කෙනෙක් එහෙම කිව්වොත් කොහොම දැනෙයිද?”
“අපිට සෙල්ලම් කරන්න කැමති නැති කෙනෙකුට බල කරන්න ඕනෙද?”
“යාළුවෙක් දුකෙන් ඉන්නකොට අපිට මොනවාද කරන්න පුළුවන්?” වැනි ප්‍රශ්න අසමින් දරුවාට අන් අයගේ පැත්තෙන් සිතීමට අවස්ථාව දෙන්න.
දරුවා අතින් තවත් දරුවෙකුගේ හිත රිදුණොත්, වැරැද්ද පිළිගෙන සමාව ඉල්ලන ආකාරයත් උගන්වන්න. නමුත් බලෙන් “සමාව ඉල්ලන්න” කියනවාට වඩා, සිදුවූ දේ තේරුම් කර දී, තම ක්‍රියාවෙන් අනෙක් දරුවාට ඇති වූ බලපෑම පැහැදිලි කිරීම වඩාත් ප්‍රයෝජනවත්.
10. දරුවාට ඔබ සමඟ විවෘතව කතා කළ හැකි පරිසරයක් ගොඩනඟන්න
දරුවාට හිත රිදුණු සෑම අවස්ථාවකම ඔහුගේ හෝ ඇයගේ හැඟීම් විවේචනයට ලක්වෙනවා නම්, ඉදිරියේදී ඒවා ඔබෙන් සඟවා ගැනීමට ඉඩ තිබෙනවා. ඒ නිසා දරුවාට කතා කරන විට දුරකථනය පසෙකින් තබා, ඇස් මට්ටමින් කතා කර, ඉවසීමෙන් සවන් දෙන්න. දරුවාගේ ගැටලුව ඔබට සුළු දෙයක් වුණත් ඔහුට එය වැදගත් විය හැකියි.
“ඔයාට මොන දෙයක් වුණත් මට කියන්න පුළුවන්. මම මුලින්ම ඔයා කියන දේ අහගෙන ඉන්නම්.”
මෙවැනි විශ්වාසයක් ගොඩනැඟීම දරුවාට අනාගතයේදී ඇතිවන සමාජ ගැටලු ගැනත් දෙමාපියන් සමඟ කතා කිරීමට පහසුවක් ලබා දෙනවා.
අපේ දරුවන්ට ජීවිතයේදී කිසිවෙකුගේ වචනයකින් හෝ ක්‍රියාවකින් කිසිදාක හිත රිදෙන්නේ නැති පරිසරයක් සකස් කරන්න අපට හැමවිටම බැහැ. නමුත් හිත රිදුණු විට ඒ ගැන කතා කරන්න, තමන්ගේ හැඟීම් හඳුනාගන්න, සීමාවන් ආරක්ෂා කරගන්න, අවශ්‍ය විට උදව් ඉල්ලන්න සහ නැවත සන්සුන් වන්න ඔවුන්ට කියා දෙන්න අපට පුළුවන්.
දරුවාට නිතරම “ශක්තිමත් වෙන්න” කියනවාට වඩා, “ඔයාට දුක හිතෙන්න පුළුවන්. ඒත් ඒ දුක එක්ක තනියම ඉන්න ඕනෙ නැහැ. අපි එකට විසඳුමක් හොයමු” කියා පැවසීම වඩාත් වටිනා පාඩමක්. මොකද, දරුවෙකුට ලැබිය හැකි වටිනාම ශක්තියක් වන්නේ කිසිදා නොහඬන හදවතක් නොවෙයි. තමන්ගේ හැඟීම් පිළිගන්නා, තමන්ගේ වටිනාකම හඳුනාගන්නා සහ අවශ්‍ය විට උපකාර ඉල්ලීමට බිය නොවන හදවතක්. ඒ හදවත ගොඩනැඟීමට මුල් පියවර තැබෙන්නේ නිවසේදී, ආදරයෙන් සවන් දෙන දෙමාපියන් සමඟයි.
